مقدمه

روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیۀ اروپا از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون همواره با فرازونشیب‌های قابل توجهی همراه بوده است. این روابط تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله تحولات داخلی ایران، تغییرات ساختاری اتحادیۀ اروپا، تحولات ژئوپلیتیکی منطقه خاورمیانه و همچنین متغیرهای بین‌المللی شکل گرفته است. برخی تحلیل‌ها این نوسانات را بیشتر ناشی از تحولات داخلی ایران می‌دانند، در حالی‌که دیدگاه‌های دیگر بر ضعف پیوندهای اقتصادی، مسائل امنیتی، پرونده هسته‌ای و اختلافات سیاسی میان طرفین تأکید دارند.

با وجود این چالش‌ها، ایران و اتحادیۀ اروپا همواره تلاش کرده‌اند کانال‌های ارتباطی و گفت‌وگو را حفظ کنند. اتحادیۀ اروپا تا سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران بوده و ایران نیز از تأمین‌کنندگان مهم انرژی برای برخی کشورهای اروپایی محسوب می‌شد. در عین حال، موضوعاتی مانند حقوق بشر، تحریم‌ها، بحران هسته‌ای و تأثیر روابط ایران با آمریکا، همواره از عوامل اصلی تنش در روابط دو طرف بوده‌اند.

تحولات اخیر در نظم بین‌المللی، از جمله افزایش رقابت قدرت‌های بزرگ، ظهور چین، کاهش نسبی نقش آمریکا و جنگ روسیه و اوکراین، نیز بر روابط ایران و اروپا تأثیر گذاشته و چشم‌انداز این روابط را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، بررسی تحولات نظم جهانی و پیامدهای آن برای روابط ایران و اروپا اهمیت ویژه‌ای یافته است.

این کتاب با هدف تحلیل ابعاد مختلف روابط ایران و اروپا در بستر تحولات نظم بین‌المللی تدوین شده و تلاش می‌کند تأثیر عوامل ساختاری، منطقه‌ای و بین‌المللی بر این روابط را بررسی کند. مقالات کتاب در چهار بخش تنظیم شده‌اند:

• بخش نخست به ماهیت و مسائل بنیادین روابط ایران و اروپا می‌پردازد.
• بخش دوم نقش بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مانند آمریکا، چین و کشورهای خلیج فارس را در این روابط بررسی می‌کند.
• بخش سوم تأثیر متغیرهای نوظهور از جمله فناوری، انرژی، طرح‌های زیرساختی و تحولات امنیتی منطقه را تحلیل می‌کند.
• بخش چهارم نیز جایگاه اروپا در نظم جهانی در حال تحول و پیامدهای آن برای سیاست خارجی این اتحادیه و کشورهای مهمی مانند آلمان را مورد توجه قرار می‌دهد.

در مجموع، کتاب می‌کوشد با ارائه تحلیلی جامع از روندها و متغیرهای مؤثر، درک بهتری از وضعیت کنونی و آینده روابط ایران و اروپا فراهم آورد و زمینه‌هایی را برای اتخاذ سیاست‌های مؤثرتر در جهت تأمین منافع ملی ایران شناسایی کند.

فهرست مطالب

مقدمه    

بخش اول: ماهیت و مسائل روابط ایران و اروپا    
هستی‌شناسی «ایران» و «اروپا» در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران    
سیدجلال دهقانی فیروزآبادی، فیروزه رادفر 
مقدمه    
1. رویکردهای مختلف به هستی «ایران» و «اروپا»    
2. هستی‌شناسی ایران    
2-1. «ایرانِ» واحد و تجزیه‌ناپذیر    
2-2. ایران(هایِ) متعدد و متکثر    
3. هستی‌شناسی اروپا    
3-1. اروپایِ واحد و تجزیه‌ناپذیر    
3-2. اروپا(هایِ) متعدد و متشتت    
4. تلقی ایران از اروپا    
5. اروپا در گفتمان‌های سیاست خارجی ایران    
نتیجه‌گیری    
منابع    

روابط اتحـادیة اروپـا و جمهوری اسلامی ایـران، مقتضیات و موانع    
غلامحسین دهقانی 
1. ساختار اتحـادیة اروپـا    
1-1. کمیسیون اروپـا    
1-2. شـورا (سران و وزیـران)    
1-3. پارلمـان اروپـا    
2. اسناد مبنایی روابط اتحـادیة اروپـا با دیگر بازیگران بین‌المللی    
2-1. موافقتنامه‌های رسمی    
2-2. روابط غیررسمی    
2-3. راهبرد‌های منطقه‌ای    
3. سند مبنایی روابط اتحادیۀ اروپا با جمهوری اسلامی ایـران    
4. تحولات روابط جمهوری اسلامی ایـران و اتحادیۀ اروپا    
5. سایۀ موضوع هسته‌ای ایـران بر روابط این کشور با اتحادیۀ اروپا    
6. انعقاد برجـام و آغاز فصل نوینی در روابط ایـران و اتحادیۀ اروپا    
7. خروج آمریکا از برجـام و بی‌عملی اتحادیه در انجام تعهداتش    
8. به‌روزرسانی مقررات انسـداد    
9. گـزارش کمیسیون اروپـا از اجرای مقـررات انسـداد    
10. افزایش اختیارات بانـک سرمایه‌گذاری اروپـا    
11. اینستکـس    
12. کمک بـه شرکت‌های کوچک و متوسط    
13. تجـارت ایـران و اتحـادیة اروپـا    
14. اتهام حمایت از روسیه در جنگ اوکراین و انتقامجویی اتحادیه در ناآرامی‌های داخلی ایـران    
15. حقوق بشر در روابط ایـران و اتحـادیۀ اروپـا    
16. پارلمـان اروپا و موضوع حقوق بشر ایـران    
17. اهمیت روابط ایـران و اتحـادیة اروپـا    
18. اتحـادیة اروپـا، نهادی هنجارساز و استانداردساز    
19. مزایای رابطۀ عادی برای هر دو بازیگر    
جمع‌بنـدی و پیشنهادها    
منابع    

نقش متغیر تحریم در روابط اقتصادی اتحادیۀ اروپا با ایران    
علی صباغیان 
مقدمه    
1. مبانی اعمال و اجرای تحریم‌های اتحادیۀ اروپا    
2. تحریم‌ها به‌عنوان ابزار سیاست خارجی اتحادیۀ اروپا    
3. ساختار نظام تحریم‌های اعمالی اتحادیۀ اروپا    
4. روابط فراآتلانتیک و کارکرد تحریم‌ها    
5. تجارت اتحادیۀ اروپا با ایران    
جمع‌بندی    
منابع    

ارزیابی متغیر حقوق بشر در چهار دهه روابط ایران و اتحادیۀ اروپا (1402 – 1358)    
محمودرضا گلشن‌پژوه 
مقدمه    
1. کارویژۀ حقوق بشر برای نهادهای اروپایی    
2. نگاهی به سیر تعاملات حقوق بشری میان جمهوری اسلامی ایران و اروپا    
3. نگاهی به تاریخچۀ تعارض‌های اروپا با ایران، به بهانه‌های حقوق بشری    
4. در شیوه و کیفیت رأی‌دهی    
5. اقدام در راستای افزایش توجه جامعۀ جهانی به ادعاهای نقض حقوق بشر در ایران، در مقاطعی خاص    
جمع‌بندی    
منابع    

تصویر کنونی آلمان و آلمانی‌ها نزد ایرانیان و معضلات شناختی ناشی از آن    
سارا رحمانی، محمدحسین حدادی
مقدمه    
1. چارچوب نظری    
1-1. یافته‌ها و آسیب‌شناسی    
جمع‌بندی    
منابع    

بخش دوم: نقش بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در روابط ایران و اروپا    
روابط شورای همکاری خلیج فارس و اتحادیۀ اروپا و مسئلۀ ایران    
حسن احمدیان
مقدمه    
1. تسریِ پویا و متقابل    
2. اهمیت و ارتقای سطح تعامل    
3. چالش‌ها و روندها    
4. ایران در روابط دوجانبه    
نتیجه‌گیری    
منابع    

سیر تطور ناتو، مقدمه‌ای تحلیلی بر رویکرد اتحادیۀ اروپا و آمریکا در مقابل ایران    
سیدحمزه صفوی
مقدمه    
1. پیشینۀ پژوهش    
2. شکل‌گیری ناتو    
3. گسترش ناتو    
4. نقاط عطف عملکرد ناتو    
5. چشم‌انداز گسترش ناتو    
6. نقش روابط اتحادیۀ اروپا و آمریکا در ناتو    
7. مسئلۀ ایران، روابط آمریکا و اتحادیۀ اروپا در ناتو    
8. محورهای اختلاف    
جمع‌بندی و پیشهادهای اجرایی    
منابع    

تحلیل تأثیر نوع رویکرد نسبت به نظم بین‌المللی بر روابط چین، ایران و اتحادیۀ اروپا    
نوذر شفیعی
مقدمه    
1. ادبیات پژوهش    
2. چارچوب مفهومی: نظم بین‌المللی    
3. موضع چین در قبال نظم بین‌المللی    
3-1. چین و نظم اقتصادی لیبرال    
3-2. چین و نظم امنیتی لیبرال    
3-3. چین و نظم ارزشی لیبرال    
3-4. چین و نظم سیاسی (ساختاری) لیبرال    
4. موضع ایران نسبت به نظم بین‌المللی لیبرال    
5. اتحادیۀ اروپا و نظم بین‌المللی    
نتیجه‌گیری    
منابع    

کنشگری چین و اروپا در پرتو تحولات نوین بین‌المللی و دلالت‌ها برای ایران    
محمدجواد قهرمانی 
مقدمه    
1. توصیف وضعیت کنونی نظام بین‌الملل    
2. سیاست آمریکا در وضعیت کنونی نظام بین‌الملل    
الف) حفظ برتری و معکوس کردن روند کنونی    
ب) مواجهۀ آمریکا با موضوع مهم ارائۀ کالاهای عمومی    
3. نگاهی به سیاست چین و اروپا متأثر از تحولات جدید    
3-1. چین و تحولات نوین بین‌المللی    
روابط چین و اروپا    
3-2. اروپا در نظم در حال گذار    
4. پیامدها برای ایران    
منابع    

بخش سوم: تحول روابط ایران و اروپا در پرتو متغیرهای نوظهور    
تحول روابط ایران و اروپا در پرتو طرح کلان دروازۀ جهانی اروپا    
رکسانا نیکنامی 
مقدمه    
1. شرایط تخصیص اعتبار و منابع تأمین مالی طرح دروازۀ جهانی اروپا    
2. ابعاد طرح دروازۀ جهانی اروپا    
محور ژئواستراتژیک    
محور توسعه‌ای    
3. طرح دروازۀ جهانی و ایران    
نتیجه‌گیری    
منابع    

اروپا؛ سیاست کنترل صادرات فناوری و «مسئلۀ ایران»    
اصغر کیوان حسینی، پریسا پارسا 
مقدمه    
1. بحث مفهومی: سیاست کنترل صادرات فناوری    
2. اروپا و چالش «انتقال صادرات»    
3. مسئلۀ ایران    
نتیجه‌گیری    
منابع    

آیندۀ سوخت‌های فسیلی و چشم‌انداز روابط ایران و اروپا در زمینۀ انرژی    
حسن راعی، مریم هاشمی‌نژاد، عباس ملکی 
مقدمه    
1. همکاری مبتنی بر انرژی ایران و اروپا    
2. بررسی موقعیت ایران برای ورود به بازار گاز طبیعی اروپا    
3. صادرات گاز طبیعی ایران به اروپا از طریق خط لوله    
4. صادرات گاز طبیعی ایران به اروپا به‌صورت محموله‌های گاز طبیعی مایع‌شده    
نتیجه‌گیری   197
توصیه‌های سیاستگذاری    
منابع    

روابط جمهوری اسلامی ایران و اروپا بعد از عملیات طوفان الاقصی و وعدۀ صادق    
حسین آجورلو 
مقدمه    
1. روابط شکنندۀ جمهوری اسلامی ایران و اروپا    
2. رژیم صهیونیستی و روابط جمهوری اسلامی ایران و اروپا    
3. عملیات طوفان الاقصی؛ تأثیرات روایی همسو با روایت ایرانی در اروپا    
4. تأثیرات عینی طوفان الاقصی و وعدۀ صادق بر روابط ایران و اروپا    
جمع‌بندی    
منابع    

بخش چهارم: جایگاه اروپا در جهان معاصر    
کسری استقلال راهبردی و جایگاه اتحادیۀ اروپا در تحول نظم جهانی    
محمدرضا مجیدی، ابراهیم باقری 
مقدمه    
1. چارچوب مفهومی پژوهش: استقلال راهبردی اتحادیۀ اروپا    
1-1. مفهوم استقلال راهبردی اروپا    
1-2. سیر تحول مفهوم استقلال راهبردی    
1-3. سطوح استقلال راهبردی    
1-4. ابعاد استقلال راهبردی    
2. تبیین الگوی رفتاری اتحادیۀ اروپا در چارچوب مفهوم استقلال راهبردی    
3. ظرفیت مدیریت بحران اتحادیۀ اروپا در قالب چتر امنیتی آمریکا    
4. استقلال راهبردی و استانداردهای دوگانۀ اتحادیۀ اروپا در اوکراین و غزه    
4-1. نظم امنیت منطقه‌ای اروپا و ضرورت اتحاد در جنگ اوکراین    
4-2. جنگ غزه: خدشه در قدرت نرم و از دست رفتن رهبری اخلاقی اروپا    
5. کسری راهبردی اروپا و شکاف در رویکردهای اروپایی    
نتیجه‌گیری    
منابع    

تحول نظم بین‌المللی بر سیاست خارجی آلمان فدرال؛2024 - 2014    
بهزاد احمدی 
مقدمه    
1. چارچوب مفهومی - نظری نظم بین‌المللی    
2. چرخش تاریخی؛ واکنش سیاست خارجی آلمان به تحول نظم بین‌المللی    
2-1. درک آلمان از تحول نظم بین‌المللی    
2-2. پیامدهای چرخش تاریخی برای سیاست خارجی آلمان: تغییر محتوای پیشران‌ها    
2-2-1. روابط فراآتلانتیکی    
2-2-2. بازنگری بنیادین در سیاست نگاه به شرق    
2-2-3. تأکید بر همگرایی اروپایی و دفاع اروپایی    
2-2-4. معرفی آلمان به‌مثابۀ یک قدرت عادی    
نتیجه‌گیری    
منابع