«تحلیل تحولات جدید جهانی و اثرات امنیتی آن بر ایران»

نشست اول:

 نخستین نشست از مجموعه نشست‌های «تحلیل تحولات جدید جهانی و اثرات امنیتی آن بر ایران»، روز یکشنبه ساعت ۲۰ با حضور جمعی از استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه سیاست و امنیت، به همت اتحادیه انجمن‌های علمی دانشجویی علوم سیاسی کشور و انجمن علوم سیاسی ایران برگزار شد. در آغاز جلسه، علیرضا رادمرد ضمن خوشامدگویی به شرکت‌کنندگان، فرارسیدن روز دانشجو را تبریک گفت و بر اهمیت نقش دانشجویان علوم سیاسی در تحلیل تحولات بین‌المللی تأکید کرد.

در ادامه، دکتر نوذر شفیعی استاد روابط بین‌الملل در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران سخنرانی خود را با عرض سلام و ادب به حاضرین آغاز کرد و عنوان نشست را بسیار گسترده دانست. وی اظهار داشت که برای ارائه مباحثی سودمند برای شرایط کنونی کشور، محورهای مختلفی را بررسی کرده و در نهایت به موضوعی رسیده است که آن را برای «حال ایران» ضروری می‌داند. به باور او، وضعیت کنونی کشور در «شرایط جنگی» قرار دارد؛ چرا که ایران یک جنگ ۱۲ روزه را پشت سر گذاشته و احتمال وقوع جنگ دوم نیز وجود دارد. از نظر وی، فاصله میان دو جنگ، دوره‌ای حساس و حیاتی است؛ دوره‌ای که معمولاً کشورها در آن می‌کوشند نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کرده و بازیابی کنند. او این بازه زمانی را «دوره فرصت یا بازسازی» نامید و تأکید کرد که اگر آسیب‌دیدگان جنگ از سوی دولت مورد حمایت و ترمیم قرار نگیرند، توان انگیزشی جامعه برای فداکاری در جنگ‌های بعدی کاهش می‌یابد.

دکتر شفیعی با تمرکز بر نقش دیپلماسی در این دوره، دو کارکرد اصلی برای آن برشمرد: نخست «خرید زمان»؛ به این معنا که دیپلماسی باید تا حد ممکن فرصت ایجاد کند تا بخش‌های نظامی و سایر نهادهای مسئول بتوانند بازیابی و بازآرایی لازم را انجام دهند. از نظر او، مدیریت زمان در چنین شرایطی اهمیت استراتژیک دارد. کارکرد دوم، «بازبینی و ارزیابی متحدان» بود. او تصریح کرد که جنگ ۱۲ روزه فرصت ارزشمندی برای سنجش واقعی رفتار متحدانی بود که ایران انتظار همکاری از آن‌ها داشت. وی بر لزوم بازسازی روابط موجود و نیز ایجاد روابط جدید تأکید کرد و پیشنهاد داد که در دوره بین دو جنگ، به جای برنامه‌های بلندمدت، باید بر سیاست‌های کوتاه‌مدت و عاجل متمرکز شد. او در ادامه به تجربه چین پس از جنگ سرد اشاره کرد و توضیح داد که این کشور نیز با دو معضل اصلی در زمینه اتحاد روبه‌رو بود: معضل «رها شدن در زمان بحران» و معضل «گرفتار شدن در اتحادهایی که تعهدات سنگین ایجاد می‌کنند.»

پس از او، دکتر سیدرضا موسوی‌نیا، دانشیار گروه روابط بین‌الملل در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، ضمن تبریک روز دانشجو و تقدیر از برگزارکنندگان، سخنان خود را با تأکید بر اهمیت «شناخت آینده از طریق روندها» آغاز کرد. وی بیان کرد که ایران نیز مانند سایر کشورها از روندهای جهانی تأثیر می‌پذیرد و برای درک آینده نزدیک باید این روندها را به دقت رصد کرد. او نخستین روند مؤثر را «رقابت قدرت‌های بزرگ و شکل‌گیری بلوک‌بندی‌های جدید» دانست و افزود که ناکارآمدی نهادها و رژیم‌های بین‌المللی، تغییر ماهیت قدرت از شکل سخت به اشکال نرم و فناورانه، افزایش سرمایه‌گذاری‌های نظامی، گسترش جنگ‌های ترکیبی و سایبری، رشد بازیگران غیردولتی و نقش‌آفرینی فناوری‌های نوین، از دیگر روندهای مهم جهان امروز است. وی همچنین ابزار تحریم را یکی از اهرم‌های سیاسی و امنیتی تأثیرگذار معرفی کرد.

دکتر موسوی‌نیا به تغییرات اقلیمی، بحران آب، کمبود منابع انرژی و غذا، گرم‌شدن زمین و تغییر الگوی جمعیتی از جمله پیری جمعیت و شهرنشینی اشاره کرد و افزود که این تحولات پیامدهای مستقیم امنیتی دارند. او جنگ اوکراین را نمونه‌ای بارز از رخدادهای تحول‌زا در عرصه بین‌الملل توصیف کرد که نظم امنیتی جهان را تحت‌تأثیر قرار داده است. همچنین وی نقش رسانه‌ها، افکار عمومی و جامعه مدنی را در شکل‌دهی به امنیت جهانی رو به افزایش دانست؛ نقشی که به گفته او، غالباً اثرات امنیتی مثبت به همراه دارد.

در جمع‌بندی این نشست، می‌توان گفت که سخنرانان بر اهمیت دوره بین‌جنگ‌ها، ضرورت بازآرایی دیپلماسی ایران، نقش زمان و اتحادها، و همچنین لزوم رصد دقیق روندهای کلان جهانی تأکید کردند. این نشست با مشارکت فعال دانشجویان و با هدف ارائه درکی جامع‌تر از محیط امنیتی منطقه و جهان برگزار شد و بستری برای ادامه گفت‌وگوهای تخصصی در روزهای آینده فراهم آورد.

نشست دوم:  

نشست دوم این مجموعه در روز دوشنبه ساعت ۲۰ با حضور دانشجویان، اساتید و پژوهشگران حوزه روابط بین‌الملل برگزار شد. در این نشست، دو تن از اساتید برجسته، آقایان دکتر رضا سیمبر و دکتر غلامرضا کریمی، به بررسی ابعاد مختلف تحولات جدید بین‌المللی و تأثیرات آن بر امنیت ملی و جایگاه منطقه‌ای ایران پرداختند.

در آغاز جلسه، دکتر رضا سیمبر با توضیح چارچوب بحث اظهار داشت که برای تحلیل آثار امنیتی تحولات اخیر بر ایران، ابتدا باید تصویر روشنی از «تحولات جدید جهانی» به دست آورد و سپس تأثیر این روندها بر امنیت ملی کشور را مورد بررسی قرار داد. وی با اشاره به اصول پایه‌ای روابط بین‌الملل، تأکید کرد که نظم فعلی جهان بیش از آنکه مبتنی بر حقوق باشد، در عمل تحت تأثیر ملاحظات امنیتی، سیاسی و نظامی قرار دارد. به گفته او، امنیت مطلوب در جهان امروز «امنیت جامع» است؛ اما ساختار نظام بین‌الملل همچنان بر محوریت قدرت نظامی و سیاسی حرکت می‌کند و تحولات اخیر این واقعیت را آشکارتر کرده است.

دکتر سیمبر معتقد بود که جهان وارد مرحله‌ای از دگرگونی‌های عمیق شده؛ دگرگونی‌هایی که نه‌تنها ساختار نظم بین‌المللی را متحول می‌کند، بلکه امنیت کشورها، به‌ویژه در منطقه غرب آسیا، را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. او با اشاره به حملات اخیر اسرائیل علیه اهداف ایرانی، این رخدادها را نمونه‌ای از «جنگ‌های هوشمند و فناورانه» دانست؛ جنگ‌هایی که مبتنی بر فناوری‌های نوین، داده‌های کلان، امنیت سایبری و توان پهپادی هستند. وی تأکید کرد که جنگ‌های امروز دیگر شبیه نبردهای سنتی نیستند؛ بلکه با ترکیب فناوری‌های نو، هوش مصنوعی و روش‌های جدید ضربه‌زدن، به عرصه «جنگ‌های ترکیبی» وارد شده‌اند. به باور او، کشورهایی که در حوزه فناوری پیشرو نیستند، بیش از همه در معرض شکل‌های جدید آسیب‌پذیری قرار می‌گیرند و این مسئله باید در ارزیابی امنیت ملی ایران مورد توجه قرار گیرد.

در ادامه جلسه، دکتر غلامرضا کریمی دانشیار روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی سخنان خود را با قدردانی از برگزارکنندگان نشست و تبریک به دانشجویان آغاز کرد. او ضمن اشاره به مباحث جلسه اول و نیز تحلیل جامع دکتر سیمبر، بیان کرد که قصد دارد بحث را از زاویه‌ای درونی و با تمرکز بر جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای و جهانی پیش ببرد. محور اصلی سخنان او تحلیل رخدادهای پس از ۷ اکتبر و پیامدهای جنگ ۱۲ روزه بر موقعیت منطقه‌ای ایران بود.

دکتر کریمی چند پرسش کلیدی را مطرح کرد تا مسیر بحث را روشن کند:

اینکه چرا ایران پس از ۷ اکتبر با روندی «نزولی» در نقش‌آفرینی منطقه‌ای مواجه شد؟ چگونه کشوری که در اسناد امنیت ملی آمریکا همواره تهدید جدی تلقی می‌شد، اکنون در یکی از اسناد رسمی آمریکا «مزاحم قابل تنزل» توصیف شده است؟ چگونه ارزش راهبردی ایران کاهش یافته و فضای مانور دیپلماتیک کشور محدودتر شده، به‌ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه؟ و مهم‌تر اینکه چطور تهدید راهبردی بلندمدت ایران برای اسرائیل و آمریکا اکنون به سطحی پایین‌تر تقلیل یافته است؟

او توضیح داد که ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ با تقویت ظرفیت‌های نظامی، توسعه برنامه هسته‌ای، افزایش توانمندی‌های بازدارنده و حمایت از جریان‌های مقاومت، به یکی از بازیگران تأثیرگذار و تعیین‌کننده در منطقه تبدیل شد. اما به باور وی، اتفاقاتی که پس از ۷ اکتبر رخ داد، بخشی از قدرت راهبردی ایران را «تخلیه» کرد و این مسئله نیازمند بررسی دقیق است. او یادآور شد که همواره هشدار داده می‌شد ظرفیت‌هایی که ایران پس از جنگ هشت‌ساله ایجاد کرده، باید با مراقبت و مدیریت مستمر حفظ شود. دکتر کریمی پرسید: چه عواملی سبب شد که بخشی از این سرمایه راهبردی در مدت کوتاهی دچار تضعیف شود؟

وی بر اهمیت بازنگری در سیاست‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تأکید کرد و بیان داشت که تحلیل این تحولات، بدون توجه هم‌زمان به محیط داخلی، منطقه‌ای و جهانی امکان‌پذیر نیست. او اشاره کرد که جایگاه ایران در منطقه، به‌ویژه در رابطه با تحولات امنیتی اخیر، نیازمند بازبینی و احیای ظرفیت‌های دیپلماتیک، امنیتی و اقتصادی است.

در مجموع، نشست دوم فضایی برای تبیین دو بعد مهم از تحولات اخیر فراهم آورد:

از یک سو، دکتر سیمبر با نگاهی ساختاری به وضعیت جهانی، ماهیت جدید جنگ‌ها و نقش فناوری در امنیت بین‌الملل پرداخت؛ و از سوی دیگر، دکتر کریمی با تحلیل وضعیت ایران پس از ۷ اکتبر، پرسش‌هایی اساسی درباره جایگاه منطقه‌ای کشور و ضرورت بازنگری در راهبردهای کلان امنیتی و سیاست خارجی مطرح کرد. این نشست با مشارکت فعال دانشجویان و طرح پرسش‌های متعدد ادامه یافت و به‌عنوان بخشی از سلسله جلسات «تحلیل تحولات جدید جهانی» مسیر بحث‌های روزهای آینده را روشن‌تر کرد.

نشست سوم:  

نشست سوم در روز سه‌شنبه با حضور دو تن از اساتید برجسته، دکتر رکسانا نیکنامی عضو هیأت علمی گروه مطالعات منطقه‌ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و دکتر محمدرضا مجیدی دانشیار گروه مطالعات منطقه‌ای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد. این نشست همچون دو جلسه پیشین با حضور فعال دانشجویان و اعضای انجمن‌های علمی همراه بود و به بررسی ابعاد مفهومی و منطقه‌ای تحولات جدید جهانی و پیامدهای آن بر امنیت و سیاست خارجی ایران اختصاص داشت.

در آغاز، دکتر نیکنامی با قدردانی از انجمن علوم سیاسی کشور به‌سبب دعوت از ایشان، سخنرانی خود را بر محور «تحولات اروپا و تأثیر آن بر روابط خارجی» متمرکز کرد. وی بیان کرد که اتحادیه اروپا امروز در پرتنش‌ترین دوران تاریخی خود قرار دارد و نظام رهبری اروپا طی سال‌های اخیر دستخوش تغییرات بنیادین شده است؛ تغییراتی که به‌طور مستقیم بر سیاست‌ها و جهت‌گیری‌های اروپا اثر گذاشته‌اند. به باور او، یکی از مهم‌ترین چالش‌های کنونی اروپا، تلاش برای متوازن‌سازی نقش میانجی‌گرانه خود میان ایالات متحده و کشورهای شرقی، به‌ویژه چین است. همچنین اتحادیه اروپا با مجموعه‌ای از بحران‌ها در «محیط جنوبی» خود روبه‌روست که مدیریت آن‌ها به‌صورت مستقیم بر رفتار سیاست خارجی اتحادیه اثر می‌گذارد.

دکتر نیکنامی شخصیت‌های تأثیرگذار در تحولات اروپا را نیز مورد اشاره قرار داد و توضیح داد که جنگ اوکراین نقطه عطفی در نگاه اروپایی‌ها به نقش و جایگاه خود بوده است. او گفت که اروپایی‌ها پس از این جنگ، به اهمیت ادغام بازار دفاعی و تولید مشترک تجهیزات نظامی پی بردند و این تغییر نگرش، ساختار امنیتی اروپا را وارد مرحله‌ای جدید کرده است. اما مهم‌ترین تأثیر این روند از نگاه وی، این بود که اروپا پس از سال‌ها تصورِ «قدرت مستقل»، اکنون پذیرفته که دیگر یک بازیگر مستقل در کنار آمریکا نیست. این وضعیت به گفته او، پیامدهایی جدی برای روابط ایران و اروپا داشته و امروز ایران در یکی از بدترین مقاطع تاریخی نسبت به اروپا قرار گرفته است.

در ادامه، دکتر محمدرضا مجیدی با اشاره به گستردگی موضوع نشست، تحلیل خود را از زاویه‌ای کلان‌تر آغاز کرد. او ضمن مرور تاریخی تحولات از آغاز قرن جدید از فروپاشی نظام دوقطبی، حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، تحولات منطقه‌ای تا واقعه ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و پیامدهای پسااکتبر توضیح داد که جهان و منطقه در دو دهه اخیر شاهد تحولات عمیق و پی‌درپی بوده‌اند؛ تحولاتی که همچنان ادامه دارند و آینده نظم بین‌الملل را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند.

وی بیان کرد که امنیت دیگر ماهیت تک‌بعدی ندارد و از قالب سخت نظامی خارج شده است. امنیت امروز چندبعدی است و حوزه‌های فرهنگ، اقتصاد، محیط‌زیست، انرژی و حتی امنیت شناختی را دربرمی‌گیرد. این چندبعدی‌شدن، هم مزیت‌ها و هم چالش‌های بزرگی برای کشورها ایجاد کرده است؛ به‌خصوص کشورهایی مانند ایران که در معرض مستقیم تحولات ژئوپلیتیک منطقه‌ای قرار دارند.

دکتر مجیدی با اشاره به روندهای ژئوپلیتیکی، یادآور شد که همان‌طور که در نشست نخست توسط دکتر موسوی‌نیا بیان شده بود، روندهای منطقه‌ای و جهانی امروز نشان می‌دهد که «زمینه و زمانه تغییر کرده است.» او تأکید کرد که برای فهم درست پیامدها و امکان مدیریت آن‌ها، کشور نیازمند زمانه‌شناسی، زمینه‌شناسی و شناخت دقیق عوامل تعیین‌کننده تحولات است.

نقطه تمرکز اصلی سخنان دکتر مجیدی، پاسخ به پرسش «چه باید کرد؟» بود. او بیان کرد که سیاست خارجی عرصه «سیاست‌گذاری» است و دیپلماسی تنها سطح «اجرا» محسوب می‌شود. وزارت امور خارجه بخشی از دستگاه سیاست خارجی است، اما مراجع اصلی سیاست‌گذاری در سطحی بالاتر قرار دارند؛ موضوعی که باید در تحلیل‌ها مورد توجه قرار گیرد.

او همچنین جنگ ۱۲ روزه را «درسی بزرگ» برای ایران دانست و تأکید کرد که نهادهای امنیتی و تصمیم‌ساز کشور باید فضایی فراهم کنند تا اندیشمندان و کارشناسان بتوانند آزادانه تحلیل‌ها و راهکارهای خود را ارائه دهند. به باور او، ایران در جهانی که در حال گذار است، برای حفظ و ارتقای جایگاه خود به روندپژوهی، تعیین اولویت‌ها، فهم زمینه‌ها و اصلاح راهبردها نیاز دارد.

نشست سوم با طرح پرسش‌های دانشجویان و تعامل علمی میان شرکت‌کنندگان ادامه یافت و بدین ترتیب سومین جلسه از این مجموعه نشست‌ها نیز با تمرکز بر فهم تحولات اروپا، امنیت چندبعدی و الزامات سیاست خارجی ایران در جهان متغیر امروز به پایان رسید.